Ripatxo errota

Delika eta Ripatxo auzoaren hegoaldean dagoen natura-ingurune eder batean, ur-jauzi jarraikiz menderatuta, errotak Nerbioi ibaitik hartzen du ura bigarren putzuan dagoen ubide batetik, gertuko El Cubo errotari zerbitzua ematen zion presa zaharraren azpian. Ez dago presarik, beharrezkoa ez delako. Goiko mailan biltzen den ura pixkanaka erortzen da eta maila edo putzu desberdinetan pilatzen da, ibaiak mendeetan zehar naturalki zizelkatuak. Bigarren mailan, ezkerreko ertzean, harkaitzean zizelkatutako eta burdinazko parrilla batez babestutako ubide batek "Ripatxo" izeneko errotarentzat beharrezko emaria hartzen du, auzoaren izena daramana. 

Lurzoruan zulatu den ubide batean 140 metro inguru egin ondoren, ura eraikinari atxikitako biltegi batean isurtzen da, baina azken zatia igaro aurretik, harlanduzko eta zementuzko kaxa batekin, egurrezko ate batekin isurbide batekin eta urtegira sartu aurretik parrilla batekin. 

Errotaren eraikinak oinplano laukizuzena du, harlanduzko geruza erregularrez eraikia, izkinetan eta baoen inguruan harlangaitzezko indargarriekin. Zurezko egitura eta kanpoko teilak dituen teila isurialdea du. Sarbidea ekialdetik da, atari irten batek eta harlandu ortogonaleko horma baxu batek babestuta. Atearen gainean, harri batean "1818. urtea" idatzita dago, eraikuntza data adierazten duela dirudiena, gertuko Cubo errotaren ordezkoa.

 Errotaren kanala, oinplano laukizuzena ere baduena, harlandu zakarrez eraikia dago, adreiluzko ganga teilatuarekin, sarrerako arku erdizirkularraren (apur bat zorrotza) antzekoa. Bi gurpil hidrauliko burdinazko ditu, egurrezko ardatzekin, bi metalezko tutu estrategikoetatik bultzatzean hormetan indarrez jotzen duen urak bultzatuta. Bi harrizko errota erabili ziren animalien pentsua eta gizakien kontsumorako irina ehotzeko duela hiru edo lau urte inguru arte. 

Zalantzarik gabe, 1852an martxan zegoen jada, herriko biztanleek mingots kexatu zirenean Nerbioi ibaiak beren jurisdikzioan zeuden "bi presetan, lau harrizko zubietan eta bi egurrezko zubietan" aldizka eragiten zituen kalteengatik, uholdeek eta "Nerbioi mendilerrotik ekarritako" hondakinek (1) eraginda. Egitura horien konponketa eta mantentze-lanetarako Foru Aldundiaren laguntza eskatu zuten.