Aranguren dorretxea

Olarte edo Aranguren dorrea. 1500. urte inguruko obra da, eta gutxi zehaztutako tipologia du, bizitokiaren eta militarraren artean. Harlangaitzezko beheko bi solairu ditu, non, aldez aurreko ordenarik gabe, hainbat bao irekitzen diren; eta goiko solairu bat, zutikoen gainean irtenda, adreiluz egina, egurrezko eta oholezko bilbaduraz gainerako fatxadetan. Altuera txikian jarrita, bere funtzioa nekazaritzakoa izan dela dirudi, eta ez defentsiboa. Lau isurkiko estalkiak hegal irregularra du. Sarrerako ate bat, beheko pisuaren ezkerrean jartzen da. Handia da, eta arku zorrotz samarra du, kordoitxo batez eta dobela handiez mugitua. Dobela horien erdian, Olartetarren armarria dago, XVII. mendera arte jabeak izan zirenak, eta Rotaeche familiara igaro zen. Alde batean, tamaina txikiko bi bao. Beheko atearen eskuinean, solairu nagusiko atera daraman eskailera hasten da, Euskal Herriko dorre gotorretako berezia den bezala. Elizaren bi aldeetan, bi leiho daude. Horietatik, arku konopial molduratu baten trazadura nabarmentzen da, espazio bat uzten duen sogeatu bikoitz baten bidez molduratua. Arku horren erdian, erliebe mariano bat dago. Gainera, leiho-barrua du, zazpi bolarekin, eta, azpian, tronera bat. Gainerako fatxadek ez dute interes handirik, bigarren solairuan ate dinteldu batera sartzeko irristailu bat duena izan ezik. Barrualdean, beheko solairuan, ukuiluak dauden lekuan, zutik daude, harrian bermatuta. Bigarren solairuan, espazioak egurrezko eta adreiluzko bilbadura-trenkaden bidez banatzen dira. Bizkaiko dorretxe ederrenetako bat denez, Euskadiko Monumentu Nazional izendatu dute.